Rusya, Orta Asya'nın "Jandarması" Olma Arzusunda

Yazan  04 Ocak 2011
Rusya Orta Asya'nın iç güvenlik krizlerinde askerlerini kullanma hakkını ele geçiriyor

Orta Asya güvenliğini sağlama rolünü 2001'de ABD'ye kaptıran Rusya, bugün Orta Asya'nın "jandarması" olma yolundadır. Orta Asya'daki askeri varlığını artırma arayışındaki Rusya, Orta Asya iç güvenlik krizlerinde askeri müdahalede bulunmanın hukuki temelini atmaktadır. Rusya'nın liderlik yaptığı ve Türkmenistan dışında tüm Orta Asya ülkelerini kapsayan Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü (Kolektif Güvenlik) içerisinde imzalanan son anlaşmalar, Orta Asya ülkelerindeki iç karışıklıklar durumunda Rusya'nın müdahalesine kapı aralamaktadır.

Orta Asya'ya müdahale yetkisi

Bugüne kadar Rusya, Kolektif Güvenlik çerçevesinde sadece dış tehditlere karşı Orta Asya ülkelerini "koruma" yetkisini üstlenmişti. Bu yetki daha hiç kullanılmamasına rağmen, Rusya'nın Orta Asya güvenlik sağlayıcısı rolüne talip olduğunu gösteriyordu. Bu yıl Kırgızistan'ın güneyinde sivil çatışmaların patlak vermesi Orta Asya güvenlik tehditlerinin Afganistan ile sınırlı olmadığını açıkça gözler önüne serdi. Çatışmalar sırasında, Kırgızistan Geçici Hükümeti, Rusya'dan askeri müdahalede bulunmasını istemiş ancak talebi karşılıksız kalmıştı. O günlerde Rusya, müdahale konusunda isteksiz görünse de Kolektif Güvenlik'in 10 Aralık 2010 tarihindeki zirvesinde, üye ülkelerin iç güvenlik krizleri sırasında birbirlerinin topraklarına barış birliklerini göndermesinin yolunu açmıştır. Anlaşmalar yürürlüğe girerse, üye ülkeler sadece dış tehdide karşı değil, güvenlik, istikrar ve toprak bütünlüğüne karşı herhangi bir tehdit ortaya çıktığında ortaklaşa güvenlik önlemlerini alabilecektir.[1] Pratikte bu, Orta Asya ülkelerinde çıkabilecek iç karışıklık sırasında, Rusya'nın askeri müdahalede bulunabilmesi demektir.

Dış güce böylesine bir yetkinin verilmesi, ileride yetkinin kötüye kullanımına da yol açabilir. Kolektif Güvenlik görüşmeleri çerçevesinde yeni kararların alınmasında Kırgızistan güneyindeki olayların etkili olduğu belirtilmiştir.[2] Ne var ki yeni anlaşmalarda, müdahale sebebi olabilecek durumlar geniş bir şekilde tanımlanmıştır. Hatırlanırsa, Mart 2010'da Kırgızistan'da iktidarın devrilmesi sırasında çatışmalar meydana gelmiş, eski devlet başkanının ülkenin güneyine sığınması üzerine ülkenin toprak bütünlüğüne yönelik bir tehdit ortaya çıkmıştı. Kolektif Güvenlik'in yeni mevzuatı, Rusya'nın müdahalesini bu tarz durumlar için de mümkün ve meşru kılabilir.

Terörist saldırı tehdidi

2010 yılının sonuna gelindiğinde, Tacikistan ve Kırgızistan'da terörist saldırı tehdidinin reel hale gelmesi, bölgede istikrarsızlık potansiyelinin tükenmediğine işaret etmektedir. Aralık ayında Kırgızistan'da patlayıcı maddeler güvenlik güçleri tarafından ele geçirildi, ülkenin güneyinde ise terörist saldırı ihtimaline karşı tedbirler alındı. Gözlemciler her iki ülkede de radikal hareketlerin yayıldığını kaydetmektedir. Haberler Kırgızistan hükümetinin ülkenin güneyindeki güvenlik güçlerine hakim olmadığı yönündedir. Tacikistan'daki durum ise daha vahimdir. Bu sene Raşt Vadisi'nde operasyona giden devlet güvenlik güçlerinin pusuya düşürülmesi, Tacik İç Savaşı sürecini hatırlatmaktadır. Söz konusu iç savaşın bitirilmesinde Rusya kilit rol oynamış, Tacikistan'daki Rus üssü de o günlerden kalmıştır. Tacikistan'da İmamali Rahmonov yönetiminin iktidarını sağlamlaştıran Rusya, Tacik-Afgan sınırında bulunan askerlerini ise 2005'te çekmişti.

Rusya Tacik sınırını korumaya talip

Bugün ise Rusya tekrar Afganistan sınırına dönme yollarını aramaktadır. Rusya Dışişleri Bakanlığı'ndan yapılan açıklamada, artan terörizm tehdidi karşısında Rusya'nın Tacik-Afgan sınırını korumaya hazır olduğu belirtildi. Bu zemin yoklaması ve Rusya'nın son dönemki diğer girişimleri değerlendirildiğinde önümüzdeki dönemde Rusya'nın Orta Asya güvenliğine daha fazla müdahil olmaya hazırlandığı söylenebilir.

Özbekistan'ın tepkisi

Rusya'nın bu niyeti bölgenin kilit ülkesi Özbekistan'ın tepkisine sebep olmaktadır. Kolektif Güvenlik zirvesine katılan Özbekistan Devlet Başkanı İslam Karimov, örgütün temel amacının dış tehditlere karşı ortaklaşa güvenlik sağlamak olduğunu hatırlattı. Karimov'a göre, iç çatışmalar durumunda herhangi bir dış gücün müdahalesi daha fazla istikrarsızlık getirecektir.[3] Bu tarz durumlarda Rusya'ya müdahale yetkisinin verilmesinin önlenemez durumlara yol açacağını düşünen Özbekistan yönetimi, yeni belgeleri imzalamaktan imtina etmiştir. Özbekistan Devlet Başkanı'nın Kolektif Güvenlik zirvesindeki konuşmasında, "iç karışıklık" olaylarını kimi zaman dış güçlerin çıkardığına dikkat çekmesi de düşündürücüdür.

ABD devre dışı

Rusya, Orta Asya iç güvenlik krizlerine müdahil olmaya hazırlanırken ABD'nin bölgedeki güvenlik sağlayıcı fonksiyonu sorgulanıyor. 2001'de Afganistan'daki Taliban yönetimini devirerek bölgenin başlıca dış güvenlik problemini çözen ABD, bugün Afganistan operasyonunu sürdürme noktasında Rusya ile işbirliğine ihtiyaç duymaktadır. Nitekim Afganistan'daki ABD birliklerinin ihtiyaç malzemelerinin yüzde otuzu Rusya üzerinden Afganistan'a ulaşıyor. Buna ek olarak son bir yıl içinde Kırgızistan'daki Rus etkisinin artmasına paralel olarak Manas Amerikan Üssü'nün Kırgızistan'da kalıp kalmayacağı meselesinde Rusya'nın etkisinin arttığı söylenebilir. Afganistan'dan Orta Asya cumhuriyetlerine yönelebilecek tehdidin savuşturulması konusunda ABD'nin güvenlik sağlayıcı fonksiyonu devam ediyor. Kendisi Afganistan'da güvenliği sağlayacak güce sahip olmayan Rusya ise, hem ABD'nin bölgedeki askeri varlığının sonuçlarından yararlanıyor hem de bu varlığın bölge ülkeleri üzerindeki etkilerini sınırlandırıyor. ABD'nin Afganistan'da zorlanması ve NATO'nun 2014'e kadar Afganistan'dan çekilme kararı alması Rusya'nın bölgedeki tek sürekli güvenlik sağlayıcısı olarak görünmesini sağlıyor. Böylece paradoksal bir şekilde NATO askerlerini kendi topraklarında bulunduran Kırgızistan ve Tacikistan, güvenliklerinin sağlanması konusunda Rusya'ya yaslanmak durumunda kalıyorlar. Öyle ki, 2010'da ciddi iç güvenlik problemleri yaşayan bu iki ülke, bir yabancı devlete iç işlerine karışma hakkını vermeye razı görünüyorlar. Orta Asya ülkeleri Rusya'ya bu hakkı verirken, kendi güvenliklerini garanti altına aldıklarını düşünüyor olabilir. Ne var ki, böyle bir hakkı elen geçiren her büyük güç, bunu öncelikle kendi çıkarları için kullanacaktır.



[1] ODKB (Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü), "Ob İtogah Provedeniya Oçerednoy Sessiyi Soveta Kollektivnoy Bezopasnosti Gosudarstv-Çlenov ODKB", ODKB web-sitesi, http://odkb.gov.ru, erişim tarihi 30.12.2010.

[2] A.g.e.

[3] İslam Karimov, "Neobhodimo İsklyuçit Vmeşatel'stvo ODKB", 13.12.2010, Ozbekistan Milli Ahborot Agentligi, http://uza.uz, erişim tarihi 15.12.2010.

Anar Somuncuoğlu

Anar Somuncuoğlu 1975 yılında Kazakistan’da doğdu. Orta öğrenimini Kazakistan’da tamamladıktan sonra TC MEB burslusu olarak Türkiye’ye gelen Somuncuoğlu, 1997’de Gazi Üniversitesi İİBF Ekonometri Bölümü’nden mezun oldu. 2000 yılında Hacettepe Üniversitesi İktisat yüksek lisans programından mezun oldu. 2009’da Ankara Üniversitesi Uluslararası İlişkiler doktora programından mezun oldu. 1999 ile 2011 yılları arasında ASAM, TUSAM, 21. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü gibi önde gelen Türk stratejik araştırma merkezlerinde Rusya ve Orta Asya uzmanı olarak çalıştı. 2011’den itibaren Hacettepe Üniversitesi İİBF Uluslararası İlişkiler Bölümü’nde öğretim görevlisi olarak çalışmaktadır. 21. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü’nün danışmanı ve HÜSAM (Hacettepe Üniversitesi Stratejik Araştırmalar Merkezi) danışma kurulu üyesidir.   

 ULUSLAR ARASI KONFERANSLARDA SUNULAN TEBLİĞLER

“Economic Development of Turkey”, The 2011 KAPA International Conference, Pusan, Güney Kore, 30 Nisan 2011.

“Транзитология и баланс сил в Центральной Азии: Правительство США как часть транзитологического сообщества”, Birinci Avrasya Siyaset Bilimcileri Kongresi (Первый Евразийский Конгресс Политологов, Альянс политологов Казахстана), Almatı, Kazakistan, 13 Mart 2011.

“Transformation of the US Democracy Promotion Policy in Central Asia”, 2nd Central Eurasian Studies Society Regional Conference, CESS (Central Eurasian Studies Society), Ankara, Temmuz 2010. 

“Orta Asya’da Rusya Federasyonu’nun Kültür Politikası”, II. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kongresi, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İzmir, Mayıs 2010.

 

YAYINLAR

ULUSLARARASI KİTAPLAR VEYA KİTAPLARDA BÖLÜM:

 

“Think-tanks in Central Asia”, Hasan Ali Karasar and Hasan Kanbolat (Ed.), Think-tanks and the Culture of Strategic Thinking in Eurasia, London, Eurasia Critic, expected in 2011.

ULUSAL KİTAPLAR:

Kazakistan ve Özbekistan Ekonomileri: Geçiş ve Büyüme Stratejileri, Ankara, ASAM, 2001.

 

 ULUSAL KİTAPLARDA BÖLÜM:

“Türkistan Cumhuriyetleri’nde Stratejik Düşünce Merkezleri”, Hasan Ali Karasar ve Hasan Kanbolat (Der.), Avrasya’da Stratejik Düşünce Kültürü ve Düşünce Kuruluşları, Ankara, Nobel, 2011’de yayınlanacak.

“Moldova’da “Sessiz Devrim””, Sinan Oğan (Der.), Turuncu Devrimler, İstanbul, Birharf yayınları, 2004, s. 272-289.

‘Hakasya Cumhuriyeti’, Türkler, Cilt 20, Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 2002.

‘Altay Cumhuriyeti’,  Türkler, Cilt 20, Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 2002

‘Saha Cumhuriyeti’, Türkler, Cilt 20, Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 2002.

‘Tuva (Tıva) Cumhuriyeti’, Türkler, Cilt 20, Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 2002.

‘Geçiş Döneminde Özbekistan Ekonomisi’,  Türkler, Cilt 19 Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 2002.

‘The Transition Period of the Uzbek Economy (1991-2000)’,  The Turks, Cilt 6, Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 2002.

‘Republic of Tuva (Tyva)’, The Turks, Cilt 6, Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 2002.

‘Repubilc of Altai’, The Turks, Cilt 6, Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 2002.

‘Rusya Federasyonunda Merkez-Çevre İlişkilerinin Ekonomik Boyutu’, Yılmaz Tezkan (Ed.), Kadim Komşumuz Yeni Rusya, İstanbul, Ülke Yayınları, 2001.

 

ULUSAL HAKEMLİ DERGİLERDEKİ MAKALELER:

“Bağımsızlık Sonrası Kazakistan Cumhuriyeti’nde “Türkiye” ve “Türk” Algısının Geçirdiği Değişim”, Orta Asya ve Kafkasya Araştırmaları, Cilt 2, Sayı 3, 2007, s. 41-70.

 “Rus Ortodoks Kilisesi’nin Eski Sovyet Alanındaki Misyonu”, Karadeniz Araştırmaları, Cilt 1, Sayı 2, 2004, s. 93-107.

“Geçiş Döneminde Kazakistan Ekonomisi”, Avrasya Dosyası, Cilt 7, Sayı 4, Kış 2001-2002. 

“Rusya Federasyonu’nda Merkez-Çevre İlişkilerinin Ekonomik Boyutu”, Avrasya Dosyası, Cilt 6, Sayı 4, Kış 2001. 

“Özbekistan’ın Gelişme Stratejisi”, Avrasya Dosyası, Cilt 7, Sayı 3, Sonbahar 2001. 

 

DİĞER MAKALELER: 

“Kırgızistan’daki Kronik İstikrarsızlığın Anatomisi: İç ve Dış Boyutları”, 21. Yüzyıl, S.23, Kasım 2010, s. 23-30. 

“Rusya’nın Orta Asya Politikasının Ekonomik Boyutu”, 21. Yüzyıl, S.25, Ocak 2011, s. 77-83. 

“Russia’s Afghanistan Dilemma”, Birleşmiş Milletler Türk Derneği Dergisi, S.17, İlkbahar 2008. 

‘Putin Dönemi Milliyetler Politikası ve Tataristan’, Stratejik Analiz, Sayı 31, Ekim 2002. 

“Roma Katolik Kilisesi ve Fener Rum Patrikhanesi’nin Eski Sovyet Alanındaki Faaliyetleri”, Stratejik Analiz, Sayı 28, Ağustos 2002.  

“Putin’in İktidarı: Sovyet Sonrası Rus Siyasi Rejiminin Sağlamlaştırılması”, Stratejik Analiz, Cilt 2, Sayı 24, Nisan 2002.

 Avrasya Ekonomik İşbirliği: Rus Dış Politikasında Yeni Bir Atak”, Stratejik Analiz, Sayı 15, Temmuz 2001.  

“Ukrayna: Avrasya’nın Stratejik Kaderinin Belirlendiği Ülke”, Nazım Cafersoy ile birlikte, Stratejik Analiz, Sayı 15, Temmuz 2001. 

“Putin Usulü Reformlar: Güçlü Devlet, Güçlü Ordu, Güçlü Ekonomi”, Stratejik Analiz, Sayı 13, Mayıs 2001.  

“Rusya Federal Bütçe Yapısı”, Jeoekonomi, Cilt: 2, Sayı: 2-3, 2000. 

“Yol Ayırımında Moldova”, Stratejik Analiz, Sayı 2, 2000.

 

YAZILAR: 

“Orta Asya Enerji Oyununda Asya Devleri”, 2023, Cilt 6, Sayı 66, Ekim 2006. 

“Günümüzde Rusya Türkleri”, 2023, Cilt 6, Sayı 62, Haziran 2006. 

“Enerji Güvenliği ve AB’nin Avrasya Açılımı-2”, Türk Yurdu, C.27, S. 235, Mart 2007.

“Enerji Güvenliği ve AB’nin Avrasya Açılımı-1”, Türk Yurdu, C.27, S.234, Şubat 2007. 

“Türkiye’nin Türkistan Politikasının Temeli Ne Olmalıdır”, Türk Yurdu, C.27, S.233, Ocak 2007. 

“Yeni Gelişmeler Işığında Orta Asya Güvenliği”, Türk Yurdu, Cilt 25, Sayı 216, Ağustos 2005. 

‘Putin in Power: Strengthening the Post-Soviet Political Regime of Russıa’, Turkish News, 30 April 2002.  

‘Putin’s Past and Future in Power: Strong State, Economic Recovery’, Turkish News, 11 Nisan, 2001.  

Mart 2005- Mart 2008 tarihleri arasında Cumhuriyet gazetesinin “Strateji” uluslararası politika ekinde 68 tane yazısı yayınlandı. Bunlardan bazıları: 

“Rusya’nın “Yumuşak Gücü”: Öncelikli Hedef Yakın Çevre”, Cumhuriyet Strateji,  Sayı 147, 23.04.2007 

“AB’den Avrasya’ya “Yumuşak” Yaklaşım”,  Cumhuriyet Strateji, Sayı 137, 12.02.2007 

“AB’nin Enerji Arayışı”, Cumhuriyet Strateji, Sayı 135, 29.01.2007 

“Belarus’a Birlik Baskısı”, Cumhuriyet Strateji, Sayı 133, 15.01.2007 

“Orta Asya’da Birliğin Engelleri”, Cumhuriyet Strateji, Sayı 94, 17.04.2006 

“Yeni Enerji Haritası Çiziliyor”, Cumhuriyet Strateji, Sayı 92, 03.04.2006 

“Orta Asya’da Türk-Rus İşbirliği’nin Koşulları”, Cumhuriyet Strateji, Sayı 73, 21.11.2005 

 “Avrasya’da Denge Arayışları”, Cumhuriyet Strateji, Sayı 55, 18.07.2005

ÜYE GİRİŞİ

Şifremi unuttum
  1. SON MAKALELER
  2. ÇOK OKUNANLAR

Dr. Aslan Yaman   - 29-09-2020

Karadeniz’deki Doğalgaz Keşfi Türkiye’nin Bölgesel Politikalarında Kaldıraç Olarak Kullanılabilir mi?

Özet Türkiye’nin Karadenizdeki doğalgaz keşfi ve bunu kendi imkanları ile gerçekleştirmesi münhasır ekonomik bölgelere sahip olan ancak arama ve çıkarma faaliyetleri için dünya enerji devlerine ihtiyaç duyan ülkeler için heyecan yaratan bir gelişme olarak değerlendirilmiştir. ...