YAZAN: NİSA ALEYNA KILIÇ (STAJYER)
Türk tarihi boyunca siyasi birlik kurma ve bu birliği devam ettirme konusu önemli bir yer tutmuştur. Hunlardan Göktürklere, Göktürklerden Uygurlara kadar uzanan süreçte Türk toplulukları zaman zaman güçlü devletler kurmuş, zaman zaman ise taht mücadeleleri, boylar arasındaki anlaşmazlıklar ve dış baskılar nedeniyle siyasi parçalanmalar yaşamıştır. Bu parçalanmalar yalnızca mevcut devletlerin ortadan kalkmasına neden olmamış, aynı zamanda yeni Türk devletlerinin ortaya çıkmasına da zemin hazırlamıştır.
Özellikle Uygur Kağanlığı'nın 840 yılında Kırgızlar tarafından yıkılması, Türk dünyasının siyasi tarihinde önemli bir dönüm noktası olmuştur. Bu gelişmenin ardından Orta Asya'da farklı Türk boyları kendi siyasi yapılarını oluşturmuş ve yeni devletler ortaya çıkmıştır. Karluklar, Karahanlılar, Oğuzlar, Kırgızlar ve daha sonraki dönemlerde ortaya çıkan Selçuklular, bu siyasi değişimin önemli örnekleri arasında yer almıştır.
Türk dünyasında yaşanan siyasi parçalanmayı yalnızca devletlerin yıkılması şeklinde değerlendirmek doğru değildir. Çünkü eski devletlerin siyasi mirası, gelenekleri ve yönetim anlayışları yeni kurulan devletler tarafından da devam ettirilmiştir. Bu nedenle siyasi parçalanma süreci aynı zamanda yeni siyasi teşekküllerin ortaya çıktığı bir dönem olarak değerlendirilmelidir.
Bu çalışmada Türk dünyasında siyasi parçalanmanın nedenleri, Uygur Kağanlığı sonrasında ortaya çıkan siyasi gelişmeler ve yeni Türk devletlerinin kuruluş süreçleri ele alınacaktır.
1. TÜRK DÜNYASINDA SİYASİ PARÇALANMANIN NEDENLERİ
Türk devletlerinde siyasi parçalanmanın ortaya çıkmasında birçok etken bulunmaktadır. Bunların başında hükümdarlık anlayışı, taht mücadeleleri, boylar arasındaki rekabet ve dış güçlerin müdahaleleri gelmektedir.
Eski Türk devletlerinde ülkenin hanedan üyelerinin ortak malı olarak kabul edilmesi, zaman zaman taht mücadelelerine neden olmuştur. Kağanın ölümünden sonra yönetimin hangi hanedan üyesine geçeceği konusunda anlaşmazlıklar yaşanabilmiştir. Bu durum devlet içerisinde siyasi çekişmelere ve zaman zaman iç savaşlara yol açmıştır.
Bir diğer önemli neden ise Türk devletlerinin geniş coğrafyalara yayılmasıdır. Geniş topraklar üzerinde yaşayan farklı boyların merkezî yönetime bağlı kalması her zaman kolay olmamıştır. Özellikle merkezî otoritenin zayıfladığı dönemlerde bazı boylar bağımsız hareket etmeye başlamıştır.
Dış güçlerin Türk boyları arasındaki anlaşmazlıklardan yararlanması da parçalanmayı hızlandırmıştır. Çin gibi dönemin güçlü devletleri, Türk toplulukları arasındaki siyasi rekabeti kendi çıkarları doğrultusunda kullanabilmiştir.
Hun ve Göktürk dönemlerinde görülen bu sorunlar, Uygur Kağanlığı'nın son dönemlerinde de etkisini göstermiştir. Dolayısıyla Türk dünyasında siyasi parçalanma, belirli bir döneme ait olmayan ve farklı dönemlerde tekrar eden tarihsel bir gelişmedir.
2. UYGUR KAĞANLIĞI'NIN YIKILMASI VE TÜRK DÜNYASINDA YENİ BİR DÖNEM
Göktürk Devleti'nin 744 yılında yıkılmasının ardından Basmil, Karluk ve Uygur boylarının oluşturduğu siyasi mücadele sonucunda Uygurlar ön plana çıkmıştır. Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulan Uygur Kağanlığı, kısa sürede Orta Asya'nın önemli siyasi güçlerinden biri hâline gelmiştir.
Uygurlar döneminde şehir hayatı, ticaret, tarım ve kültürel faaliyetler gelişmiştir. Maniheizm dininin kabul edilmesiyle birlikte Uygur toplumunun sosyal ve kültürel hayatında da önemli değişiklikler yaşanmıştır.
Ancak devletin son dönemlerinde yaşanan siyasi ve ekonomik sorunlar, Uygur Kağanlığı'nın gücünü zayıflatmıştır. 840 yılında Yenisey Kırgızlarının gerçekleştirdiği saldırı sonucunda Uygur Kağanlığı yıkılmıştır.
Bu olay Türk dünyasında önemli bir siyasi değişime neden olmuştur. Uygur topluluklarının bir bölümü batıya ve güneye göç ederek farklı bölgelerde yeni siyasi ve kültürel merkezler oluşturmuştur.
Uygurların bir bölümü Turfan ve çevresine yerleşerek Koço Uygur Devleti'nin temelini oluşturmuştur. Diğer bir grup ise Kansu bölgesine göç ederek Kansu Uygurları olarak varlığını sürdürmüştür.
Bu gelişmeler, bir devletin yıkılmasının o topluluğun siyasi ve kültürel varlığının tamamen sona ermesi anlamına gelmediğini göstermektedir.
3. UYGUR SONRASI SİYASİ YAPILANMADA KARLUKLAR
Uygur Kağanlığı'nın yıkılmasından önce de Orta Asya'da önemli bir siyasi güce sahip olan Karluklar, sonraki dönemde Türk tarihinin önemli topluluklarından biri hâline gelmiştir.
Karluklar, özellikle Tanrı Dağları ve Yedisu çevresinde etkili olmuşlardır. Göktürk Devleti'nin yıkılmasından sonra bölgede güç kazanan Karluklar, Uygur ve diğer Türk topluluklarıyla siyasi ilişkiler içerisinde bulunmuşlardır.
751 yılında gerçekleşen Talas Savaşı, Karlukların tarihindeki önemli gelişmelerden biridir. Karluklar, Abbâsî kuvvetleriyle birlikte Çin ordusuna karşı mücadele etmişlerdir. Savaşın sonucunda Çin'in Orta Asya üzerindeki siyasi etkisi önemli ölçüde zayıflamıştır.
Karlukların bölgedeki etkinliği zamanla artmış ve Karahanlı Devleti'nin kuruluşunda önemli rol oynamışlardır.
Bu açıdan Karluklar, Göktürk ve Uygur dönemlerinden sonra Orta Asya'daki siyasi dengelerin değişmesinde etkili olan topluluklardan biri olarak değerlendirilmelidir.
4. KARAHANLI DEVLETİ'NİN ORTAYA ÇIKIŞI
Türk dünyasında siyasi parçalanma sonrasında ortaya çıkan en önemli siyasi teşekküllerden biri Karahanlı Devleti'dir.
X. yüzyılın ortalarında Orta Asya'da kurulan Karahanlı Devleti'nin ortaya çıkışında Karluk, Yağma ve Çiğil gibi Türk boyları etkili olmuştur. Devletin ilk hükümdarları arasında Bilge Kül Kadir Han'ın adı geçmektedir. Ancak kuruluş süreci ve ilk hükümdarlar hakkında kaynaklarda farklı değerlendirmeler bulunmaktadır.
Karahanlılar, Türk siyasi tarihinin yanı sıra kültür ve medeniyet tarihi açısından da önemli bir yere sahiptir.
Satuk Buğra Han'ın İslamiyet'i kabul etmesiyle Karahanlılar arasında İslamiyet yayılmaya başlamıştır. Bu gelişme, Türk tarihinde İslamiyet'in kabul edilmesi bakımından önemli bir dönüm noktası olmuştur.
Karahanlılar döneminde Türk dili ve edebiyatı gelişmiş, Türk-İslam kültürünün önemli eserleri ortaya çıkmıştır. Yusuf Has Hacib'in Kutadgu Bilig adlı eseri ile Kaşgarlı Mahmud'un Divânu Lugâti't-Türk adlı çalışması bu dönemin önemli eserleri arasında yer almaktadır.
Karahanlı Devleti'nin zaman içerisinde Doğu ve Batı Karahanlılar şeklinde iki siyasi yapıya ayrılması ise Türk dünyasında siyasi parçalanmanın yeni devletlerin ortaya çıkmasıyla birlikte devam ettiğini göstermektedir.
5. OĞUZLAR VE OĞUZ YABGU DEVLETİ
Türk dünyasında siyasi parçalanma sürecinde önemli rol oynayan topluluklardan biri de Oğuzlardır.
Oğuzlar, özellikle Seyhun Nehri çevresinde ve Aral Gölü'nün kuzeyindeki bölgelerde yaşamışlardır. Bu bölgede kurdukları Oğuz Yabgu Devleti, X. yüzyılda önemli bir siyasi güç hâline gelmiştir.
Devletin başında yabgu unvanını taşıyan hükümdarlar bulunmaktaydı. Oğuzların yönetiminde boy teşkilatı önemli bir yere sahipti. Boyların kendi beyleri tarafından yönetilmesi, devletin siyasi yapısını etkileyen unsurlardan biriydi.
Oğuzlar, Hazarlar, Peçenekler ve diğer Türk topluluklarıyla siyasi ve askerî ilişkiler kurmuşlardır.
Ancak zamanla Oğuz Yabgu Devleti içerisinde yaşanan anlaşmazlıklar ve Kıpçakların bölgedeki baskısı devletin zayıflamasına neden olmuştur.
Bu siyasi gelişmeler sonucunda Oğuzların bir bölümü batıya doğru göç etmiş ve ilerleyen dönemlerde Selçuklu Devleti'nin kuruluşunda önemli rol oynamıştır.
6. SELÇUKLULARIN ORTAYA ÇIKIŞI VE YENİ BİR SİYASİ GÜÇ HÂLİNE GELMESİ
Oğuzların Kınık boyuna mensup olan Selçuklu ailesi, Türk dünyasında yaşanan siyasi değişimlerin sonucunda önemli bir devletin kurucusu olmuştur.
Selçuk Bey, Oğuz Yabgu Devleti içerisindeki siyasi gelişmelerden ayrılarak kendisine bağlı topluluklarla birlikte Cend bölgesine yerleşmiştir. Burada İslamiyet'i kabul eden Selçuklular, zaman içerisinde siyasi ve askerî güçlerini artırmışlardır.
Selçuk Bey'in ölümünden sonra ailesinin yönetiminde büyüyen topluluk, Tuğrul ve Çağrı Beyler döneminde önemli başarılar kazanmıştır.
1040 yılında Gazneliler ile Selçuklular arasında gerçekleşen Dandanakan Savaşı, Selçuklu tarihi açısından dönüm noktası olmuştur. Savaşın Selçukluların zaferiyle sonuçlanması üzerine Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluş süreci tamamlanmıştır.
Selçukluların ortaya çıkışı, Oğuz Yabgu Devleti'nin zayıflaması ve Oğuz boylarının farklı bölgelere göç etmesiyle yakından ilişkilidir.
Böylece daha önce farklı siyasi yapılar içerisinde bulunan Oğuz toplulukları, yeni bir devletin kurulmasında etkili olmuşlardır.
7. GAZNELİLER VE TÜRK DÜNYASINDA DEĞİŞEN SİYASİ DENGELER
Türk dünyasında yeni siyasi teşekküllerin ortaya çıktığı dönemde Gazneliler de önemli bir devlet olarak tarih sahnesinde yer almıştır.
Gazneli Devleti, X. yüzyılın sonlarında Alp Tigin'in faaliyetleriyle başlayan siyasi sürecin ardından Sebük Tigin döneminde güç kazanmıştır. Devlet, özellikle Gazne merkezli olarak Horasan, Afganistan ve Kuzey Hindistan bölgelerinde etkili olmuştur.
Gazneliler, Türk askerî ve yönetim geleneğini İslam dünyasının siyasi yapısıyla birleştirmiştir.
Gazneli Mahmud döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaşmış, Hindistan üzerine gerçekleştirilen seferlerle siyasi ve ekonomik gücünü artırmıştır.
Ancak Gaznelilerin Horasan üzerindeki hâkimiyetleri Selçukluların güç kazanmasıyla zayıflamıştır. 1040 yılında gerçekleşen Dandanakan Savaşı sonucunda Gazneliler Horasan üzerindeki hâkimiyetlerini kaybetmişlerdir.
Gaznelilerin ortaya çıkışı ve Selçukluların güç kazanması, Türk topluluklarının farklı coğrafyalarda yeni siyasi yapılar oluşturmasının önemli örneklerindendir.
8. KIRGIZLAR VE TÜRK DÜNYASINDA SİYASİ GÜCÜN EL DEĞİŞTİRMESİ
Kırgızlar, Türk tarihinin eski topluluklarından biridir. Özellikle Yenisey bölgesinde yaşayan Kırgızlar, uzun süre bölgedeki siyasi mücadelelerin içerisinde yer almışlardır.
840 yılında Uygur Kağanlığı'nı yıkarak Orta Asya'daki siyasi dengelerin değişmesinde önemli rol oynamışlardır.
Kırgızların bu başarısı, Türk dünyasında siyasi üstünlüğün bir topluluktan diğerine geçebildiğini göstermektedir.
Ancak Kırgızların Uygur Kağanlığı'nı yıkmalarına rağmen onun yerine bütün Türk dünyasını kapsayan güçlü ve uzun ömürlü bir imparatorluk kurduklarını söylemek doğru değildir.
Kırgızlar, özellikle Yenisey ve çevresindeki bölgelerde siyasi varlıklarını devam ettirmişlerdir.
Bu durum, Türk dünyasında siyasi parçalanmanın yalnızca bir devletin yıkılmasıyla değil, farklı toplulukların kendi bölgelerinde siyasi varlıklarını sürdürmesiyle de şekillendiğini ortaya koymaktadır.
9. SİYASİ PARÇALANMANIN TÜRK TARİHİNE ETKİLERİ
Türk dünyasında yaşanan siyasi parçalanmaların hem olumsuz hem de yeni gelişmelere zemin hazırlayan sonuçları olmuştur.
Öncelikle merkezî yönetimin zayıflaması, Türk boyları arasında siyasi rekabetin artmasına neden olmuştur. Bu durum zaman zaman dış güçlerin Türk toplulukları üzerinde etkili olmasını kolaylaştırmıştır.
Bununla birlikte siyasi parçalanma, farklı bölgelerde yeni devletlerin kurulmasını da sağlamıştır. Uygurların göç ettikleri bölgelerde yeni siyasi ve kültürel merkezler oluşturmaları, Karlukların Karahanlı Devleti'nin kuruluşundaki etkileri ve Oğuzların Selçuklu Devleti'ni kurmaları bu durumun önemli örnekleridir.
Ayrıca Türklerin farklı coğrafyalara yayılması, Türk kültürünün geniş alanlarda etkili olmasına katkı sağlamıştır.
Özellikle İslamiyet'in kabul edilmesinden sonra kurulan Türk devletleri, eski Türk devlet geleneğini yeni dinî ve kültürel unsurlarla birleştirmiştir.
Bu nedenle siyasi parçalanma, Türk tarihinde yalnızca bir zayıflama dönemi olarak değil, yeni siyasi ve kültürel yapıların ortaya çıktığı bir dönüşüm süreci olarak değerlendirilmelidir.
SONUÇ
Türk dünyasında siyasi parçalanma ve yeni siyasi teşekküllerin ortaya çıkışı, Türk tarihinin farklı dönemlerinde tekrar eden önemli bir gelişmedir. Hunlardan Göktürklere, Göktürklerden Uygurlara kadar uzanan süreçte siyasi birlik zaman zaman sağlanmış, ancak taht mücadeleleri, boylar arasındaki anlaşmazlıklar ve dış baskılar nedeniyle bu birlik bozulmuştur.
Özellikle Uygur Kağanlığı'nın 840 yılında yıkılması, Orta Asya'da yeni siyasi yapılanmaların ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Uygurların farklı bölgelere göç etmesi, Karlukların güç kazanması, Karahanlı Devleti'nin kurulması ve Oğuzların Selçuklu Devleti'nin kuruluşunda etkili olması bu sürecin önemli sonuçlarıdır.
Bu gelişmeler değerlendirildiğinde Türk devletlerinin yıkılmasının Türk siyasi ve kültürel varlığının sona ermesi anlamına gelmediği görülmektedir. Aksine eski devletlerin siyasi mirası, yeni kurulan devletler tarafından farklı şekillerde devam ettirilmiştir.
Sonuç olarak Türk dünyasında siyasi parçalanma, bir yandan merkezî otoritenin zayıflamasına ve siyasi mücadelelere neden olurken diğer yandan yeni devletlerin kurulmasına, Türklerin farklı coğrafyalara yayılmasına ve Türk-İslam medeniyetinin gelişmesine katkı sağlamıştır.
DİPNOTLAR
1. İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, Ötüken Neşriyat.
2. Bahaeddin Ögel, Türk Kültürünün Gelişme Çağları, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
3. Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
4. Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti, Ötüken Neşriyat.
5. Reşat Genç, Karahanlı Devlet Teşkilatı, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
6. Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri-Boy Teşkilatı-Destanları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
7. Ali Sevim ve Erdoğan Merçil, Selçuklu Devletleri Tarihi: Siyaset, Teşkilat ve Kültür, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
8. Erdoğan Merçil, Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
KAYNAKÇA
- Genç, Reşat. Karahanlı Devlet Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Kafesoğlu, İbrahim. Türk Millî Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
- Merçil, Erdoğan. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Ögel, Bahaeddin. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Sevim, Ali ve Erdoğan Merçil. Selçuklu Devletleri Tarihi: Siyaset, Teşkilat ve Kültür. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri-Boy Teşkilatı-Destanları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
- Taşağıl, Ahmet. Gök-Türkler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Turan, Osman. Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
