Azerbaycan’da Rusça eğitimin geleceği son dönemde yeniden tartışma konusu olmuştur. Bazı eğitim kurumlarının Rusça bölümlerine yeni öğrenci kabulünü durdurması ve Azerbaycan devletinin eğitim diline ilişkin politikaları, “Rus okulları kapatılıyor” yorumlarına neden olmuştur. Ancak mevcut resmi veriler, Azerbaycan’da Rusça eğitimin ülke genelinde kaldırıldığını göstermemektedir.
Asıl dikkat çekici gelişme Rusçanın eğitim sistemi içerisindeki tarihsel ağırlığının yeniden değerlendirilmesi ve Azerbaycan Türkçesinin devlet ve eğitim dili olarak daha güçlü bir konuma taşınmasıdır. Bu dönüşüm Sovyet döneminden kalan dil mirası, ulusal kimlik politikası, İngilizcenin yükselen konumu ve Rusya-Azerbaycan ilişkilerindeki değişim birlikte değerlendirilerek ele alınmalıdır.
Azerbaycan’da Rusça Eğitim Kapatılıyor mu?
Öncelikle mevcut durumun doğru tanımlanması gerekir. Azerbaycan’da Rusça eğitim tamamen kaldırılmış değildir. Azerbaycan Bilim ve Eğitim Bakanlığı’nın güncel verilerine göre ülkede 16 okulda eğitim tamamen Rusça, 312 okulda Azerbaycanca-Rusça, 9 okulda ise Azerbaycanca-Rusça-İngilizce yürütülmektedir. Ayrıca çok sayıda okulda Rusça yabancı dil olarak okutulmaktadır. Dolayısıyla “Azerbaycan Rus okullarını kapattı” ifadesi mevcut verilerle doğrulanmamaktadır. Bununla birlikte Rusça eğitimin konumunda bir değişim olduğu görülmektedir. Bazı eğitim kurumları yeni öğrenci kabulünde Rusça bölümlerini kapatmakta veya eğitim modelini Azerbaycanca ve İngilizce eksenine taşımaktadır.
Örneğin Hədəf Liseyi, 2026-2027 eğitim yılından itibaren birinci sınıfa Rusça bölümünden yeni öğrenci kabul etmeyeceğini açıklamıştır. Kararın gerekçeleri arasında Rusça bölüme olan talebin azalması ve Azerbaycanca ve İngilizce modele geçişi göstermiştir.
Dolayısıyla mevcut gelişmeyi “Rusçanın yasaklanması” değil, Rusçanın eğitim sistemi içerisindeki ağırlığının yeniden düzenlenmesi olarak tanımlamak daha doğrudur.
Devlet Dilinin Güçlendirilmesi
Bu dönüşümün temelinde Azerbaycan dilinin devlet ve eğitim hayatındaki konumunun güçlendirilmesi bulunmaktadır. Azerbaycan Anayasası’nın 21. maddesi Azerbaycan dilini devlet dili olarak belirlemektedir. Ülkede konuşulan diğer dillerin kullanım ve gelişimini de güvence altına almaktadır. Eğitim mevzuatı da devlet dilini temel eğitim dili olarak belirlerken belirli şartlar altında diğer dillerde eğitime izin vermektedir.
Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in açıklamaları da bu yaklaşımın devlet politikası açısından önemini ortaya koymaktadır. Cumhurbaşkanı Aliyev 2022 yılında Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile görüşmesinde Azerbaycan’da yaklaşık 340 okulda Rusça eğitim verildiğini ve 140 binden fazla öğrencinin bu eğitimden yararlandığını belirterek Rusça eğitimin desteklenmeye devam edeceğini ifade etmişti. Bu açıklama, Azerbaycan devletinin Rusça eğitimi uzun süre önemli bir eğitim ve kültür unsuru olarak gördüğünü göstermektedir.
Ancak son dönemde devlet söyleminde Azerbaycan dilinin korunmasına ilişkin vurgu daha belirgin hale gelmiştir. Cumhurbaşkanı Aliyev Azerbaycan dilinin korunmasını doğrudan devletin sorumluluğu ve ulusal kimliğin temel unsurlarından biri olarak değerlendirmektedir. Bu yaklaşım Rusçanın tamamen dışlanması anlamına gelmemekte ancak eğitim sistemindeki önceliğin Azerbaycan dili lehine daha açık biçimde belirlenmesine işaret etmektedir. Yaklaşım Bilim ve Eğitim Bakanı Emin Amrullayev’in açıklamalarında da görülmektedir. Amrullayev Rusça bölümlerin kapatılmasının gündemde olmadığını belirtirken, bütün okulların Azerbaycan’ın okulları olduğunu ve öğrencilerin devlet dilini iyi bilmeleri gerektiğini ifade etmiştir. Bakan ayrıca Rusça ve diğer yabancı dillerin öğrenilmesine karşı olmadıklarını, ancak bunun Azerbaycan dilini ikinci plana düşürmemesi gerektiğini vurgulamıştır. Dolayısıyla devletin mevcut yaklaşımı Rusçayı ortadan kaldırmaktan ziyade Azerbaycan dilinin eğitim sistemindeki merkezi konumunu kesinleştirmeye yönelmektedir.
Rusçanın Yerini İngilizce de Zorluyor
Değişimi yalnızca Rusya ile ilişkiler üzerinden açıklamak da doğru değildir. İngilizcenin yükseköğretim, uluslararası eğitim ve ekonomik hayattaki ağırlığının artması, Azerbaycan’daki eğitim tercihlerine de yansımaktadır. Ortaya çıkan yeni dil dengesi kabaca şu şekilde şekillenmektedir:
Azerbaycanca: Devlet ve temel eğitim dili
İngilizce: Küresel eğitim ve iletişim dili
Rusça: Tarihsel ve bölgesel önemi devam eden ikinci/yabancı dil
Bu tabl0 Rusçanın Azerbaycan’daki öneminin ortadan kalktığını göstermemektedir. Ancak Sovyet döneminden kalan ayrıcalıklı konumunun artık aynı ölçüde devam etmediğini göstermektedir.
Rusya-Azerbaycan İlişkilerinin Etkisi
Azerbaycan ve Rusya ilişkilerinde son yıllarda yaşanan gelişmeler dil tartışmasının siyasi boyutunu da güçlendirmiştir. Özellikle 2024 sonunda Azerbaycan Hava Yolları'na ait uçağın düşmesi ve 2025 yılında Yekaterinburg’da Azerbaycan vatandaşlarına yönelik operasyonlar sonrasında iki ülke arasında ciddi diplomatik gerilim yaşanmıştır. Bununla birlikte mevcut resmi açıklamalar Rusça eğitimdeki değişimi doğrudan bu siyasi krizlere bağlamamaktadır. Bu nedenle Rusya ile yaşanan gerilim sürecin jeopolitik bağlamını oluşturan faktörlerden biri olarak değerlendirilebilir. Ancak “Rusya ile ilişkiler bozulduğu için Rusça okullar kapatılıyor” şeklinde doğrudan bir nedensellik kurmak mevcut kanıtların ötesine geçmektedir. Daha geniş açıdan bakıldığında Azerbaycan’ın son yıllarda kendi devlet kimliğini, Azerbaycan dilini ve bağımsız eğitim sistemini daha fazla öne çıkardığı görülmektedir.
Türkiye Açısından Önemi
Azerbaycan’daki bu dönüşüm Türkiye açısından da önem taşımaktadır. Azerbaycan Türkçesinin eğitim sisteminde daha güçlü bir konuma gelmesi, Türk dünyasında dil ve kültürel bağların güçlendirilmesi bakımından dikkat çekici bir gelişmedir. Ancak Azerbaycan’ın Rusça ile ilişkisi Türkiye’den farklı tarihsel şartlara dayanmaktadır. Rusça, Azerbaycan’da yaklaşık iki yüzyıla yayılan Rus ve Sovyet dönemlerinin sonucunda eğitim, bürokrasi ve şehir kültüründe köklü bir yer edinmiştir. Bu nedenle Azerbaycan’ın mevcut yaklaşımını Rusçayı tamamen terk etmek şeklinde değildir. Rusçanın tarihsel ağırlığını azaltırken Azerbaycancayı merkezi konuma İngilizceyi ise küresel iletişim alanına yerleştirme çabası olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.
Değerlendirme
Azerbaycan’da Rusça eğitimin yeniden değerlendirilmesini yalnızca bir eğitim politikası değişikliği olarak görmemek gerekir. Bu süreç bağımsızlık sonrasında giderek güçlenen milli bilinç ve devlet kimliğinin eğitim alanındaki yansımalarından biridir. Bir devletin kendi dilini eğitim sisteminin merkezine koyması o ülkenin kültürel hafızasını ve milli kimliğini gelecek kuşaklara aktarması açısından büyük önem taşır. Azerbaycan’ın Azerbaycan Türkçesine verdiği önemin artması da bu açıdan olumlu bir gelişme olarak değerlendirilebilir.
Bu durumun Rusçanın tamamen reddedilmesi şeklinde anlaşılmaması gerekir. Rusça Azerbaycan’ın tarihsel ve kültürel hayatında önemli bir yere sahiptir ve bir yabancı dil olarak öğrenilmesi elbette bir zenginliktir. Ancak farklı dilleri bilmek ile kendi dilini ve milli kimliğini korumak birbirine alternatif değildir. Aksine güçlü bir milli kimlik üzerine kurulan çok dillilik toplumsal açıdan daha sağlıklı bir zemine oturur.
Özellikle son yıllarda Azerbaycan’da devletçilik, milli kimlik ve bağımsızlık bilincinin güçlenmesi dikkate alındığında eğitim dilindeki bu yönelimin daha geniş bir toplumsal dönüşümün parçası olduğu yönündedir. Azerbaycan’ın kendi dilini ve kültürel değerlerini daha güçlü biçimde sahiplenmesi, yalnızca Azerbaycan açısından değil Türk dünyasının ortak kültürel bağlarının güçlenmesi açısından da önemlidir. Yaşanan gelişmeyi Rusçaya karşı bir tavırdan ziyade Azerbaycan dilinin ve milli bilincin daha güçlü bir konuma taşınması olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.
Kaynakça
Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi, Ümumi məlumat – General Education.
Azerbaycan Eğitim Bakanlığı – Genel Eğitim İstatistikleri
Hədəf Liseyi, Son dəqiqə: Rus bölməsinə qəbul dayandırıldı, 12 Ocak 2026.
Hədəf Liseyi – Rus Bölümüne Öğrenci Kabulünün Durdurulması
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Rəsmi İnternet Səhifəsi, “Ümumi təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu.
Genel Eğitim Hakkında Kanun
APA News Agency, Nazir məktəblərdə rus bölmələrinin bağlanması məsələsinə münasibət bildirib.
APA – Emin Amrullayev'in Rusça bölümlere ilişkin açıklaması
Azərbaycan Respublikası Dövlət İmtahan Mərkəzi, Abituriyentlərin nəzərinə, 10 Eylül 2026.
Devlet Sınav Merkezi – 2027 sınav programları
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Rəsmi İnternet Səhifəsi. İlham Əliyev ilə Rusiya Prezidenti Vladimir Putin arasında təkbətək görüş olub, 22 Şubat 2022.
Cumhurbaşkanlığı – İlham Aliyev ve Vladimir Putin görüşü
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Rəsmi İnternet Səhifəsi. İlham Əliyev “Rossiya Seqodnya” Beynəlxalq İnformasiya Agentliyinin Baş direktoru Dmitri Kiselyova müsahibə verib.
Cumhurbaşkanlığı – İlham Aliyev'in Rusça eğitime ilişkin açıklamaları
Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi. Prezident İlham Əliyev: “Biz Azərbaycan dilimizi qorumalıyıq və Azərbaycan dilinin qoruyucusu Azərbaycan dövlətidir”.
Azerbaycan Eğitim Bakanlığı – İlham Aliyev'in Azerbaycan dili açıklaması
