YAZAN: NİSA ALEYNA KILIÇ (STAJYER)
Giriş
İslamiyet öncesi Türk devletlerinin siyasi tarihinde iktidar mücadeleleri önemli bir yere sahiptir. Türk devletlerinde hükümdarlık genellikle aynı hanedan içerisinde devam etmekteydi. Ancak hükümdarın ölümünden sonra kimin başa geçeceği her zaman kesin değildi. Bu durum, hanedan üyeleri arasında taht mücadelelerinin yaşanmasına neden olmuştur.
İktidar mücadelelerinin temelinde yalnızca taht kavgası bulunmamaktadır. Hanedan üyelerinin devlet içerisinde önemli görevlere sahip olması, boyların farklı hükümdarları desteklemesi ve Çin’in Türk devletlerinin iç işlerine karışması da bu mücadeleleri etkileyen önemli unsurlardır.[1]
Hunlardan Göktürklere kadar geçen dönemde yaşanan iktidar mücadeleleri, bazı dönemlerde devletlerin güçlenmesine engel olmuş ve siyasi bölünmelere yol açmıştır. Bu çalışmada Asya Hun Devleti, Avrupa Hun Devleti ve Göktürkler dönemindeki iktidar mücadeleleri ele alınacaktır.
1. Asya Hun Devleti’nde İktidar Mücadeleleri
Asya Hun Devleti, Türk tarihinin bilinen en eski büyük devletlerinden biridir. Devletin başında Tanhu veya Şanyu adı verilen hükümdar bulunuyordu. Hükümdarın yanında hanedan üyeleri de devlet yönetiminde önemli görevler üstleniyordu.[2]
Asya Hun Devleti’nin en güçlü hükümdarlarından biri Mete Han’dır. Mete Han döneminde devlet güçlenmiş, sınırlar genişlemiş ve merkezi yönetim kuvvetlendirilmiştir. Ancak Mete Han’ın ölümünden sonra devlet içerisinde taht mücadeleleri daha belirgin hâle gelmiştir.
Bu mücadelelerin önemli örneklerinden biri Huhanye ve Çiçi arasındaki mücadeledir. İki kardeş arasında hükümdarlık konusunda anlaşmazlık çıkmış ve Hun Devleti iki ayrı siyasi merkeze ayrılmıştır. Huhanye Çin ile anlaşma yoluna giderken Çiçi Çin’in etkisinden uzak durmayı tercih etmiştir.[3]
Bu olay, hanedan üyeleri arasındaki mücadelenin yalnızca hükümdarlığı değil, devletin dış politikasını da etkilediğini göstermektedir.
2. Avrupa Hun Devleti’nde İktidar Mücadeleleri
Avrupa Hun Devleti’nin en önemli hükümdarı Attila’dır. Attila döneminde Hunlar Avrupa’nın önemli siyasi güçlerinden biri hâline gelmiştir. Attila’nın güçlü yönetimi sayesinde farklı topluluklar Hunların yönetimi altında tutulabilmiştir.[4]
Attila’nın 453 yılında ölmesinden sonra oğulları arasında iktidar mücadelesi başlamıştır. Ellak, Dengizik ve İrnek, devletin yönetiminde söz sahibi olmak istemiştir.
Bu mücadeleler sırasında Hunlara bağlı olan bazı topluluklar da bağımsız hareket etmeye başlamıştır. Özellikle 454 yılında yapılan Nedao Savaşı, Avrupa Hun Devleti’nin zayıflamasında önemli bir gelişme olmuştur.[5]
Attila’nın ölümünden sonra merkezi otoritenin zayıflaması ve hanedan üyeleri arasındaki mücadeler, Avrupa Hun Devleti’nin kısa sürede güç kaybetmesine neden olmuştur.
3. I. Göktürk Devleti’nde İktidar Mücadeleleri
Göktürk Devleti, 552 yılında Bumin Kağan tarafından kurulmuştur. Göktürklerin başında Aşina hanedanına mensup kağanlar bulunuyordu. Devletin doğu ve batı bölgelerinin yönetiminde farklı hanedan üyeleri görev yapıyordu.
İstemi Yabgu, devletin batı kısmının yönetiminde önemli bir konuma sahipti. Bu sistem başlangıçta devletin geniş topraklarının yönetilmesini kolaylaştırmıştır. Ancak zamanla doğu ve batı arasındaki siyasi farklılıklar artmıştır.[6]
Göktürklerde kağanın yanında yabgu ve şad gibi önemli görevlerde bulunan hanedan üyeleri vardı. Bu kişiler hem askerî hem de siyasi açıdan güçlüydü. Bu nedenle kağanın ölümü veya merkezi yönetimin zayıflaması durumunda hanedan üyeleri arasında mücadele çıkabiliyordu.[7]
Devlet içerisinde yaşanan mücadeleler, Çin’in müdahaleleri ve merkezi otoritenin zayıflaması sonucunda I. Göktürk Devleti 582 yılında Doğu ve Batı Göktürkleri olarak ikiye ayrılmıştır.
Burada devletin bölünmesini sadece iktidar mücadeleleriyle açıklamak doğru değildir. İç mücadelelerin yanında Çin’in politikaları ve devletin geniş coğrafyaya yayılmış olması da bölünmede etkili olmuştur.
4. II. Göktürk Devleti’nde İktidar Mücadeleleri
II. Göktürk Devleti, Kutluk Kağan tarafından 682 yılında yeniden kurulmıştır. Kutluk Kağan’dan sonra devletin başına Kapgan Kağan geçmiştir. Kapgan Kağan döneminde Göktürkler güçlü bir devlet hâline gelmiştir.
Ancak Kapgan Kağan’ın 716 yılında ölmesi, devlet içerisinde yeni bir iktidar mücadelesinin başlamasına neden olmuştur. Kapgan Kağan’ın ardından İnel Kağan hükümdar olmuş, ancak kısa süre sonra tahtını kaybetmiştir. Daha sonra Bilge Kağan hükümdar olmuştur.[8]
Bilge Kağan döneminde kardeşi Kül Tigin ve devlet adamı Tonyukuk önemli görevler üstlenmiştir. Bu kişilerin desteğiyle devletin merkezi yönetimi yeniden güçlendirilmiştir.
Bilge Kağan’ın 734 yılında ölmesinden sonra ise devlet yeniden iç karışıklıklarla karşılaşmıştır. Hanedan üyeleri arasındaki mücadeleler ve diğer boyların güç kazanması sonucunda II. Göktürk Devleti zayıflamıştır.
Sonunda 744 yılında Uygurlar, Karluklar ve Basmılların oluşturduğu ittifak sonucunda II. Göktürk Devleti yıkılmıştır.[9]
5. İktidar Mücadelelerinin Nedenleri
Hunlardan Göktürklere kadar yaşanan iktidar mücadelelerinin birçok nedeni bulunmaktadır.
Bunların başında ülkenin hanedanın ortak malı olduğu anlayışı gelmektedir. Hükümdarlık belirli bir aile içerisinde devam ettiği için hanedanın farklı üyeleri yönetimde hak sahibi olduklarını düşünebiliyordu.[10]
Bir diğer neden, hanedan üyelerinin devlet içerisinde önemli görevler almasıdır. Yabgu, şad ve diğer yöneticiler, kendi bölgelerinde askerî ve siyasi güce sahip olabiliyordu. Bu durum hükümdarın ölümünden sonra taht mücadelesini kolaylaştırıyordu.
Boyların tutumu da önemliydi. Bazı boylar farklı hanedan üyelerini destekleyerek iktidar mücadelesinde taraf olabiliyordu.
Son olarak Çin’in müdahaleleri de önemli bir etkendi. Çin, Türk devletlerinin güçlü olmasını engellemek için zaman zaman hanedan üyeleri arasındaki anlaşmazlıklardan yararlanmıştır.[11]
Sonuç
Hunlardan Göktürklere kadar Türk devletlerinde iktidar mücadeleleri sık sık görülmüştür. Bu mücadelelerin en önemli nedeni, hükümdarlığın hanedan içerisinde devam etmesi ve hükümdarın ölümünden sonra kimin başa geçeceğinin her zaman kesin olmamasıdır.
Asya Hun Devleti’nde Huhanye ve Çiçi arasındaki mücadele, Avrupa Hun Devleti’nde Attila’nın ölümünden sonra oğulları arasında yaşanan mücadeleler, Göktürklerde ise farklı hanedan üyeleri arasındaki çekişmeler bu durumun önemli örnekleridir.
İktidar mücadeleleri bazı dönemlerde devletlerin zayıflamasına ve bölünmesine neden olmuştur. Ancak Türk devletlerinin yıkılmasında sadece taht mücadelelerinin etkili olduğunu söylemek doğru değildir. Dış baskılar, Çin’in müdahaleleri, boyların tutumu, ekonomik sorunlar ve merkezi otoritenin zayıflaması da devletlerin geleceğini etkilemiştir.
Sonuç olarak iktidar mücadeleleri, Hunlardan Göktürklere kadar Türk siyasi tarihinin önemli bir parçasıdır. Bu mücadeleler, Türk devletlerinde merkezi otoritenin ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. Güçlü hükümdarların dönemlerinde devletler güçlenirken, hükümdarın zayıfladığı veya hanedan içerisinde anlaşmazlıkların arttığı dönemlerde devletlerin siyasi birliği zarar görmüştür.
DİPNOTLAR
[1] İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, İstanbul, Ötüken Neşriyat, 2017.
[2] Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1981.
[3] René Grousset, Bozkır İmparatorluğu, İstanbul, Ötüken Neşriyat, 2019.
[4] İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü.
[5] Denis Sinor, Erken İç Asya Tarihi, İstanbul, İletişim Yayınları, 2002.
[6] Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler I, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
[7] Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler I.
[8] Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler II, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1995.
[9] Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler II.
[10] İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü.
[11] Bahaeddin Ögel, Türk Kültürünün Gelişme Çağları, İstanbul, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1979.
KAYNAKÇA
Grousset, René. Bozkır İmparatorluğu. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2019.
Kafesoğlu, İbrahim. Türk Millî Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2017.
Ögel, Bahaeddin. Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1981.
Ögel, Bahaeddin. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1979.
Sinor, Denis. Erken İç Asya Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2002.
Taşağıl, Ahmet. Gök-Türkler I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
Taşağıl, Ahmet. Gök-Türkler II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1995.
