İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK DEVLETLERİNDE MERKEZİ OTORİTENİN GÜÇLENMESİ VE ZAYIFLAMASI

İslamiyet öncesi Türk tarihi incelendiğinde, Türklerin farklı dönemlerde geniş coğrafyalarda devletler kurduğu görülmektedir. Asya Hun Devleti, Göktürk Devleti ve Uygur Kağanlığı bu devletlerin en önemli örnekleri arasında yer almaktadır. Bu devletlerin kuruluş ve gelişme dönemlerinde merkezi otoritenin güçlü olması önemli bir etken olmuştur. Buna karşılık hükümdarın gücünü kaybetmesi, hanedan içerisindeki mücadeleler ve boyların merkezi yönetimden uzaklaşması gibi durumlar devletlerin zayıflamasına neden olmuştur.

Eski Türklerde devlet anlayışı yalnızca hükümdarın sahip olduğu bir yönetim biçimi olarak değerlendirilmemelidir. Devletin içerisinde hükümdar, hanedan, boylar, ordu, töre ve halk arasında bir ilişki bulunmaktaydı. Bu unsurlardan herhangi birinin diğerleriyle olan ilişkisi bozulduğunda devletin siyasi yapısı da bundan etkilenmiştir.

Bu çalışmada İslamiyet öncesi Türk devletlerinde merkezi otoritenin hangi şartlarda güçlendiği ve hangi durumlarda zayıfladığı üzerinde durulacaktır. Özellikle hükümdarlık anlayışı, kut, töre, boy teşkilatı, hanedan mücadeleleri ve askerî güç açısından konu değerlendirilecektir.

1. Eski Türklerde Devlet Anlayışı

Türklerde devlet anlayışının temelinde toplumun belirli bir düzen içerisinde yaşamasını sağlamak bulunmaktadır. Eski Türklerde “il” kavramı devlet ve siyasi düzen anlamında kullanılmıştır. Bu nedenle devletin varlığı, yalnızca bir hükümdarın bulunmasına değil, siyasi düzenin devam etmesine bağlıydı.

Türk devletlerinde hükümdar en önemli siyasi makamın sahibiydi. Ancak hükümdarın yetkilerinin tamamen sınırsız olduğunu söylemek doğru değildir. Hükümdarın töreye uyması ve devletin düzenini koruması beklenirdi. İbrahim Kafesoğlu, Türk devlet anlayışında hükümdarlığın belirli kurallara ve geleneklere bağlı olduğunu ortaya koymaktadır.1

Hükümdarın yönetme yetkisinin temelinde ise kut anlayışı bulunmaktaydı. Kut, hükümdara devleti yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiği düşüncesidir. Bu anlayış hükümdarın meşruiyetini güçlendiren önemli bir unsur olmuştur. Ancak hükümdarın devleti iyi yönetememesi, halkın ve devletin düzenini sağlayamaması durumunda siyasi otoritesinin zayıflayabildiği görülmektedir.

Bu açıdan bakıldığında eski Türklerde merkezi otoritenin yalnızca askerî güçle açıklanamayacağı söylenebilir. Hükümdarın toplum tarafından kabul edilmesi, töreye uygun davranması ve boylar arasındaki dengeyi koruması da merkezi otoritenin devamı açısından önemliydi.

 2. Boy Teşkilatının Merkezi Otorite Üzerindeki Etkisi

İslamiyet öncesi Türk toplumunda boyların önemli bir yeri vardı. Türkler çeşitli boylardan meydana gelen topluluklar halinde yaşamış ve bu boylar zaman içerisinde daha büyük siyasi birliklerin içerisinde birleşmiştir.

Boyların devletin kurulmasında önemli bir katkısı bulunmaktaydı. Güçlü bir hükümdarın etrafında birleşen boylar büyük siyasi teşekküllerin oluşmasını sağlamıştır. Ancak boyların sahip olduğu siyasi ve askerî güç aynı zamanda merkezi otorite açısından bir sorun da oluşturabilmiştir.

Hükümdarın güçlü olduğu dönemlerde boylar merkezi yönetim etrafında toplanırken, hükümdarın zayıfladığı dönemlerde boy beyleri kendi çıkarlarını ön plana çıkarabilmiştir. Bu durum devlet içerisinde siyasi ayrılıkların ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Bahaeddin Ögel'in çalışmalarında eski Türk toplumundaki boy ve devlet ilişkilerinin önemli bir yere sahip olduğu görülmektedir.2 Türk siyasi yapısında boyların tamamen merkezi yönetimin dışında olduğu söylenemez. Ancak merkezi otoritenin devamlılığı için hükümdarın boylarla dengeli bir ilişki kurması gerekliydi.

Bu nedenle boy teşkilatının Türk devletleri açısından hem olumlu hem de olumsuz bir yönü bulunmaktadır. Boylar güçlü bir hükümdarın çevresinde birleştiğinde devletin askerî gücünü artırmış, fakat merkezi otorite zayıfladığında siyasi parçalanmayı hızlandırabilmiştir.

 

3. Merkezi Otoritenin Güçlenmesinde Hükümdarın Rolü

Eski Türk devletlerinde merkezi otoritenin güçlenmesinde hükümdarın kişisel özellikleri önemli bir yere sahipti. Başarılı bir hükümdar askerî başarılar kazanarak devletin sınırlarını genişletmenin yanında, farklı boyları da kendi yönetimi altında birleştirebilmekteydi.

Asya Hun Devleti'nde Mete Han dönemi bunun önemli örneklerinden biridir. Mete Han döneminde farklı toplulukların bir siyasi yapı içerisinde birleştirilmesiyle güçlü bir devlet oluşturulmuştur. Bahaeddin Ögel'in Hun tarihi üzerine yaptığı çalışmalar, bu dönemde askerî teşkilatlanmanın ve siyasi örgütlenmenin önemini göstermektedir.3

Hükümdarın askerî başarıları onun toplum içerisindeki saygınlığını da artırmaktaydı. Kazanılan savaşlar sonucunda devletin ekonomik ve askerî gücü arttıkça hükümdarın diğer boylar üzerindeki etkisi de güçlenmekteydi.

Bunun yanında hükümdarın halkın ihtiyaçlarını karşılaması da önemliydi. Orhun Yazıtları'nda hükümdarın halkı doyurması, giydirmesi ve koruması gerektiği vurgulanmaktadır. Bu ifadeler, hükümdarlığın yalnızca yönetme yetkisinden oluşmadığını, aynı zamanda halka karşı bir sorumluluk taşıdığını göstermektedir.4

 

4. Töre ve Merkezi Otorite

Türk devletlerinde merkezi otoritenin devamlılığında törenin de önemli bir rolü bulunmaktadır. Töre, toplumun ve devletin düzenini sağlayan kurallar bütünü olarak değerlendirilebilir.

Hükümdarın töreye uygun hareket etmesi, siyasi otoritesinin kabul edilmesi açısından önem taşımıştır. Bu nedenle hükümdar her istediğini yapan sınırsız bir yönetici olarak düşünülmemelidir.

Törenin devlet düzenini sağlamasının yanında toplumdaki birlik duygusunu güçlendirdiği de söylenebilir. Farklı boyların aynı siyasi yapı içerisinde bulunabilmesi için ortak kuralların olması gerekliydi. Töre bu açıdan boylar arasındaki ilişkilerin düzenlenmesine yardımcı olmuştur.

Ancak merkezi otoritenin zayıfladığı dönemlerde siyasi mücadelelerin artması törenin uygulanmasını da zorlaştırabilmiştir. Hanedan üyeleri arasındaki mücadeleler ve boyların birbirleriyle rekabet etmesi devlet düzenini olumsuz etkilemiştir.

 

5. Hanedan Mücadeleleri ve Merkezi Otoritenin Zayıflaması

Türk devletlerinde merkezi otoritenin zayıflamasına neden olan en önemli unsurlardan biri hanedan üyeleri arasındaki mücadelelerdir. Eski Türklerde hükümdarlık belirli bir hanedanın hakkı olarak görülmüştür. Ancak hükümdarın ölümünden sonra kimin başa geçeceği konusunda farklı hanedan üyelerinin mücadele etmesi siyasi istikrarı bozabilmiştir.

Özellikle geniş topraklara sahip devletlerde hanedan üyelerinin farklı bölgelerde görev yapması onların zaman içerisinde kendi askerî ve siyasi çevrelerini oluşturmalarına neden olabilmiştir.

Bu durum Göktürk Devleti'nde daha açık bir şekilde görülmektedir. Göktürklerin güçlü olduğu dönemlerde merkezi otorite farklı Türk topluluklarını bir arada tutabilmiştir. Ancak hükümdarların ölümünden sonra ortaya çıkan taht mücadeleleri ve siyasi ayrılıklar devletin bütünlüğünü zayıflatmıştır.

Göktürklerin Doğu ve Batı şeklinde ayrılması da siyasi birlik açısından önemli bir gelişmedir. Başlangıçta geniş coğrafyanın yönetilmesini kolaylaştıran bu yapı, zaman içerisinde merkezi otoritenin zayıflamasına ve siyasi ayrılıkların ortaya çıkmasına uygun bir ortam oluşturmuştur.

 

6. Göktürklerde Merkezi Otoritenin Yeniden Güçlenmesi

Göktürk Devleti'nin yıkılmasının ardından Türk siyasi birliğinin tamamen ortadan kalkmadığı görülmektedir. II. Göktürk Devleti'nin kurulması, merkezi otoritenin yeniden oluşturulmasının önemli bir örneğidir.

İlteriş Kağan'ın liderliğinde gerçekleştirilen mücadeleler sonucunda Türk toplulukları yeniden bir siyasi birlik altında toplanmıştır. Bu süreçte Tonyukuk'un da önemli bir siyasi ve askerî rol üstlendiği bilinmektedir.

Orhun Yazıtları'nda bu dönem hakkında verilen bilgiler, Türk milletinin yeniden bir araya getirilmesi düşüncesini açık biçimde ortaya koymaktadır. Yazıtlarda geçmişte devletin ve milletin yaşadığı sorunlardan bahsedilmekte ve devletin yeniden kurulması anlatılmaktadır.4

Bilge Kağan döneminde de merkezi otoritenin korunmasına büyük önem verilmiştir. Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk gibi isimlerin siyasi ve askerî faaliyetleri, II. Göktürk Devleti'nin güçlü bir siyasi yapı oluşturmasını sağlamıştır.

Ancak bu güçlü yapı da uzun süre devam etmemiştir. Bilge Kağan'ın ölümünden sonra başlayan siyasi mücadeleler merkezi otoritenin yeniden zayıflamasına neden olmuştur.

 

7. Uygur Kağanlığı ve Merkezi Otorite

Göktürklerden sonra kurulan Uygur Kağanlığı da Türk siyasi geleneğinin devamı açısından önemli bir yere sahiptir. Uygurların siyasi teşkilatlanmasında da hükümdar ve boylar arasındaki ilişkiler önemli olmuştur.

Uygur Kağanlığı döneminde yerleşik hayatın ve ticaretin daha fazla gelişmesi Türk toplumunda ekonomik ve kültürel değişimlere yol açmıştır. Ancak devletin siyasi bütünlüğünün korunması yine merkezi otoritenin gücüne bağlı olmuştur.

Uygurların yıkılışında dışarıdan gelen baskıların yanında iç siyasi sorunların da etkili olduğu görülmektedir. Bu durum bize Türk devletlerinin yıkılışlarını tek bir nedene bağlamanın doğru olmadığını göstermektedir.

 

8. Merkezi Otoritenin Zayıflamasının Sonuçları

Merkezi otoritenin zayıflaması, Türk devletlerinde öncelikle siyasi birliğin bozulmasına neden olmuştur. Hükümdarın farklı boylar üzerindeki etkisinin azalmasıyla birlikte boylar daha bağımsız hareket etmeye başlamıştır.

Bunun sonucunda devlet içerisinde farklı siyasi merkezler oluşabilmiş ve hanedan üyeleri arasındaki mücadeleler daha geniş bir hale gelebilmiştir. Bazı durumlarda devletin doğu ve batı şeklinde ayrılması veya tamamen parçalanması söz konusu olmuştur.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta vardır. Bir Türk devletinin yıkılması, Türk siyasi geleneğinin tamamen ortadan kalkması anlamına gelmemektedir. Hunlardan sonra Göktürklerin, Göktürklerden sonra ise Uygurların ortaya çıkması, siyasi ve kültürel devamlılığın bulunduğunu göstermektedir.

Bu nedenle İslamiyet öncesi Türk tarihindeki devletlerin kuruluş ve yıkılışlarını birbirinden tamamen bağımsız olaylar olarak değerlendirmek yerine, bir siyasi geleneğin farklı dönemlerde yeniden şekillenmesi şeklinde değerlendirmek daha doğru olabilir

SONUÇ

İslamiyet öncesi Türk devletlerinde merkezi otoritenin güçlü veya zayıf olması birçok faktöre bağlı olmuştur. Hükümdarın askerî gücü, siyasi yeteneği, boylarla kurduğu ilişkiler, töreye uygun hareket etmesi ve devletin ekonomik gücü merkezi otoritenin devamlılığını etkileyen başlıca unsurlardır.

Özellikle güçlü hükümdarlar döneminde farklı Türk boylarının tek bir siyasi yapı içerisinde birleştiği görülmektedir. Mete Han, Bumin Kağan, İlteriş Kağan ve Bilge Kağan gibi hükümdarlar bunun önemli örneklerini oluşturmaktadır.

Buna karşılık hükümdarın ölümünden sonra yaşanan hanedan mücadeleleri, boyların merkezi otoriteden uzaklaşması ve siyasi birliğin bozulması devletlerin zayıflamasına neden olmuştur. Göktürk Devleti'nin yaşadığı siyasi bölünmeler bu durumun en önemli örneklerinden biridir.

Bence İslamiyet öncesi Türk devletlerinin siyasi tarihindeki en dikkat çekici özelliklerden biri, devletlerin yıkılmasına rağmen devlet kurma geleneğinin devam etmesidir. Bir siyasi yapı ortadan kalktıktan sonra başka bir Türk siyasi teşekkülünün ortaya çıkması, Türklerde devlet anlayışının güçlü bir gelenek haline geldiğini göstermektedir.

Sonuç olarak merkezi otorite, İslamiyet öncesi Türk devletlerinin devamlılığı açısından temel unsurlardan biridir. Fakat bu otoritenin sadece hükümdarın gücüne bağlı olmadığı, boylar, töre, ordu ve halk arasındaki ilişkilerin de büyük önem taşıdığı görülmektedir. Bu unsurlar arasındaki denge korunduğu sürece siyasi birlik güçlenmiş, denge bozulduğunda ise devlet içerisinde parçalanmalar ortaya çıkmıştır.

DİPNOTLAR